ABD ve Birleşik Krallık’tan araştırmacıların yürüttüğü yeni bir çalışma, yapay zekâ araçlarının insan bilişi üzerindeki etkilerini detaylı biçimde inceliyor. “AI assistance reduces persistence and hurts independent performance” başlıklı araştırmada, yapay zekâ desteğinin kısa vadede performansı artırmasına rağmen uzun vadede bilişsel maliyetler doğurduğu ifade ediliyor. Çalışmanın bulguları, özellikle yoğun düşünme gerektiren görevlerde bu araçlara aşırı bağımlılığın kullanıcıların bağımsız performansını zayıflattığını ortaya koyuyor.
Araştırmaya göre yapay zekâ araçları, ilk aşamada kullanıcıların görevleri daha hızlı ve doğru şekilde tamamlamasını sağlıyor. Buna rağmen, bu destek kısa süre içinde alışkanlığa dönüşerek bireylerin kendi başlarına problem çözme yeteneklerini geriletebiliyor. Araştırmacılar, yalnızca on dakikalık bir kullanımın bile kullanıcıları bu araçlara bağımlı hâle getirebildiğini ve erişim kesildiğinde performans düşüşü ile motivasyon kaybı yaşandığını belirtiyor.
Çalışma kapsamında, özellikle yazma, kodlama ve fikir geliştirme gibi “yoğun akıl yürütme gerektiren” görevler mercek altına alındı. Bu alanlar, günümüzde yapay zekâ destekli araçların en yaygın kullanıldığı senaryolar arasında yer alıyor. Araştırmacılar, bu kullanım biçiminin zaman içinde bireylerin kendi üretkenlik kapasitelerini nasıl etkilediğini ölçmeye odaklandı.
Deneylerin ilk aşamasında 350 katılımcıdan kesirli matematik problemlerini çözmeleri istendi. Katılımcıların yarısına OpenAI’ın GPT-5 modeli üzerine kurulu özel bir sohbet botu aracılığıyla destek sağlanırken, diğer yarısı soruları tamamen kendi başına çözmek durumunda kaldı. Sürecin ortasında yapay zekâ erişimi kesilen katılımcıların doğru cevap oranlarında belirgin bir düşüş gözlemlendi. Bununla birlikte, bazı katılımcıların soruları tamamen bırakma eğilimi gösterdiği de kaydedildi.
Yapay zekâ desteği kesildiğinde performans ve motivasyon geriliyor
Benzer sonuçlar, daha geniş katılımlı ikinci bir deneyde de tekrarlandı. Bu aşamada 670 kişiyle yürütülen çalışmada, yapay zekâ desteği kaldırıldığında hem doğruluk oranlarının hem de görevde ısrar etme eğiliminin azaldığı görüldü. Buna ek olarak, yalnızca matematik değil, okuduğunu anlama üzerine yapılan son testlerde de benzer bir tablo ortaya çıktı. Bu durum, etkinin belirli bir alana özgü olmadığını, genel bilişsel süreçleri etkileyebileceğini gösteriyor.
Araştırmanın ortak yazarlarından Kaliforniya Üniversitesi öğretim üyesi Rachit Dubey, yapay zekâ desteğinin ortadan kalkmasının yalnızca yanlış cevap oranını artırmadığını, aynı zamanda kullanıcıların deneme isteğini de azalttığını ifade ediyor. Dubey’e göre kullanıcılar, yapay zekâ olmadan çözüm üretme konusunda daha az ısrarcı davranıyor ve bu durum uzun vadede öğrenme süreçlerini zayıflatabiliyor.
Bunun yanı sıra eğitim alanında yapay zekâ araçlarının hızla yaygınlaşmasının olası etkilerine de dikkat çekiliyor. Araştırmacılar, bu araçların kontrolsüz kullanımının bireylerin kendi yeteneklerini keşfetmesini zorlaştırabileceğini ve üretken düşünme becerilerinde gerilemeye yol açabileceğini belirtiyor. Buna rağmen, yapay zekânın tamamen dışlanması yerine bilinçli ve dengeli kullanımının daha sağlıklı sonuçlar doğurabileceği değerlendiriliyor.
Elde edilen veriler, yapay zekâ destekli araçların sunduğu pratik avantajlarla birlikte bazı sınırlamaları da beraberinde getirdiğini gösteriyor. Özellikle bağımsız düşünme, problem çözme ve öğrenme motivasyonu gibi temel becerlerin korunması için kullanım alışkanlıklarının dikkatle şekillendirilmesi gerektiği anlaşılıyor.
