Nobel ödüllü ekonomist Daron Acemoğlu, liberal demokrasinin ekonomik eşitsizlik, kurumlara duyulan güven kaybı ve teknolojik gücün birkaç şirketin elinde yoğunlaşması nedeniyle ciddi bir kriz yaşadığını söyledi. BBC’ye verdiği söyleşide bugünkü sorunun yalnızca seçim süreçleriyle açıklanamayacağını, geniş toplum kesimlerinin sistemin kendileri için çalışmadığına inandığını vurguladı.
Acemoğlu’nun yaklaşımında ekonomi ile siyaset birbirinden ayrılmıyor. Ücretlerin uzun süre baskı altında kalması, nitelikli işlerin belirli bölgelerde toplanması ve kamu hizmetlerinin zayıflaması, demokratik kurumlara yönelik desteği aşındırıyor. İnsanlar karar mekanizmalarında etkili olmadıklarını düşündüğünde, daha sert ve merkezî yönetim vaatleri kolayca karşılık bulabiliyor.
MIT Shaping the Future of Work Initiative tarafından özetlenen söyleşi, yapay zekâyı bu tartışmanın merkezine yerleştiriyor. Acemoğlu, teknolojinin yönünün kendiliğinden belirlenmediğini hatırlatıyor. Şirketlerin maliyet düşürme ve çalışanları ikame etme hedefi baskın olduğunda, yapay zekâ verimliliği artırsa bile kazançların toplumun geneline yayılması zorlaşıyor.
Bu nedenle mesele yapay zekânın kaç işi ortadan kaldıracağına ilişkin tek bir tahminden ibaret değil. Hangi görevlerin otomasyona verileceği, yeni işlerin nasıl tasarlanacağı ve çalışanların karar süreçlerine ne kadar katılacağı daha belirleyici. Acemoğlu, insan yeteneklerini tamamlayan teknolojilerin hem üretkenliği hem de emeğin pazarlık gücünü destekleyebileceğini savunuyor.
Yapay zekânın yönü siyasi tercihlerle belirleniyor
Teknoloji şirketleri çok büyük veri, altyapı ve sermaye biriktirdiğinde ekonomik güç siyasi etkiye dönüşebiliyor. Düzenleyicilerin geriden gelmesi, kamunun teknoloji politikasını dar bir yenilikçilik söylemine sıkıştırıyor. Acemoğlu’na göre devletlerin yalnızca yeni araçların geliştirilmesini teşvik etmesi yetmiyor; rekabeti, çalışma koşullarını ve toplumsal faydayı gözeten bir yön de belirlemesi gerekiyor.
Eğitim politikası bu dönüşümün önemli bir parçası olsa da bütün sorumluluğu bireylere yüklemek çözüm sunmuyor. Her çalışanın hızla yeni beceri edinmesini istemek, şirketlerin iş tasarımı ve yatırım tercihlerindeki rolünü görünmez kılabilir. Daha iyi sonuç için mesleki eğitim, sosyal koruma, vergi politikası ve araştırma teşviklerinin birbirini tamamlaması gerekiyor.
Söyleşinin güçlü tarafı, demokrasiyi yalnızca sandık ve hukuk başlıklarıyla değil, insanların gündelik yaşamındaki ekonomik deneyimle birlikte ele almasıdır. Büyümenin getirileri dar bir çevrede toplandığında demokratik düzenin meşruiyeti de zayıflıyor. Acemoğlu’nun çerçevesi, yapay zekâ çağında teknoloji politikasının aynı zamanda demokrasi politikası olduğunu açık biçimde ortaya koyuyor.
Bu değerlendirmeler karamsar bir kaçınılmazlık anlatmıyor. Tersine, kurumların ve teşviklerin teknolojinin yönünü değiştirebileceğini savunuyor. Rekabeti güçlendiren kurallar, çalışanı tamamlayan yeniliklere verilen destek ve daha kapsayıcı kamu yatırımlarıyla farklı bir yol mümkün. Ancak bunun için teknoloji yarışının hızını tek başarı ölçüsü saymaktan vazgeçmek gerekiyor.
Günün Öne Çıkan Fırsatları
